Shared Space (bron: Reyer Boxem)

Hoe draagt Shared Space bij aan een lagere snelheid en meer verkeersveiligheid?

Geen verkeersborden, geen infrastructurele maatregelen en geen markering op de weg, maar toch een verkeersveilige situatie. En ook nog één die er aantrekkelijk uitziet in de openbare ruimte. Klinkt bijna onmogelijk, maar toch is dat precies wat Shared Space voor ogen heeft. Valt er iets te leren van dit concept nu gemeenten aan de slag moeten met het verhogen van de verkeersveiligheid, met snelheidsverlagingen binnen de bebouwde kom en wellicht zelfs met een nieuwe stedelijke inrichting?

Hoe kun je gedrag dat je wenst – namelijk niet te hard rijden – uitlokken op een veel natuurlijkere manier en niet met allerlei kunstgrepen? Die vraag lag ten grondslag aan het ontstaan van Shared Space, vertelt Sjoerd Nota van het Kenniscentrum Shared Space. “Ons doel is geen verkeerskundige machine die perfect werkt, maar een aantrekkelijke, openbare ruimte die verkeersdeelnemers samen delen.”

Shared Space

“We zijn als samenleving geïndoctrineerd dat iedere verkeersdeelnemer een eigen stukje van die weg heeft. Als je maar op de stoep blijft als voetganger, dan komt alles goed”, licht Nota toe. Shared space gooit dat idee op de schop. Eén pijler van dit concept is namelijk dat de ruimte voor gezamenlijk en gedeeld gebruik is. Geen aparte rijstroken voor voetgangers, fietsers en automobilisten, maar allemaal door elkaar.

Een tweede gedachte is dat openbare ruimte heel vaak multifunctioneel is. Een weg is vaak niet alleen bedoeld voor verkeer, maar heeft meerdere doeleinden. Bijvoorbeeld verblijven. Een laatste uitgangspunt van Shared Space is om altijd terughoudend te zijn als het gaat om verkeerstechnische en juridische instrumenten. De impact van deze maatregelen op de aanblik van de openbare ruimte is namelijk groot.

Achtergrond Kenniscentrum Shared Space

Het Kenniscentrum Shared Space is gevestigd in Leeuwarden en is begonnen als uitvloeisel van een Europees Interreg-project. In dat project werden meerdere experimenten uitgevoerd om te zoeken naar een manier om de openbare ruimte vorm te geven waarbij de verkeersveiligheid wel verbetert zonder dat hiervoor allerlei verkeersmaatregelen nodig zijn in die openbare ruimte.

Nota is als verkeerskundige afgestudeerd en na enkele omzwervingen bij dit centrum terecht gekomen. “Shared Space stelt heel veel vragen over de manier waarop we dingen doen als het gaat om verkeer en ruimtelijke ordening. Daarom is het voor mij heel interessant concept.”

Tekst loopt door onder foto

Doniawei-Haadwei-Foarwei_Damwoude (bron: Reyer Boxem)
Foto: Reyer Boxem

Balans

Shared Space is niet nieuw, dus hoe relevant is het nog in deze tijd? Nota legt uit dat de auto inmiddels erg dominant is geworden in de openbare ruimte en het planproces. Zelfs bij het vraagstuk rondom de snelheidsverlaging van 50 naar 30 kilometer per uur gaat het nog om de auto. Moet de vraag eigenlijk niet zijn wat de rol van het verkeer is in een stad? Nota: “Gaat het om zo snel mogelijk van A naar B komen of gaat het om de bijdrage van dit verkeer aan alle functies in de stad?”

Een uitdaging voor veel gemeenten momenteel is daarnaast het verlagen van het aantal verkeersslachtoffers. Maar dit kan leiden tot een weg die vol staat met allerlei infrastructurele ingrepen, waarbij volgens Nota nauwelijks rekening wordt gehouden met de context van de weg en de ruimtelijke ordening. “Met negatieve gevolgen voor de ruimtelijke en sociale kwaliteit”, vindt Nota. “De vraag is of het bestaande instrumentarium aan maatregelen niet is uitgeput en of je niet moet nadenken over andere manieren om de verkeersveiligheid in samenhang met ruimtelijke en sociale kwaliteit aan te pakken.”

Verkeersveiligheid

Een belangrijk uitgangspunt van Shared Space is de constant risico-theorie. Die theorie houdt in dat mensen prikkels nodig hebben om te functioneren. Shared Spaces hebben dan ook niet het doel om mensen zich zo veilig mogelijk te laten voelen in het verkeer. Sterker nog, juist door een gevoel van onzekerheid terug te brengen, gaan mensen zich voorzichtiger gedragen. Er zijn sterke aanwijzingen dat dit binnen het verkeer ook werkt.

Nota illustreert dit aan de hand van een situatie in Zweden. Enkele decennia geleden besloot het land om rechts rijden in te voeren. Iedereen vreesde toen dat het aantal verkeersslachtoffers enorm zou stijgen. Maar in de praktijk waren de eerste maanden juist enorm veilig, omdat iedereen enorm voorzichtig was. “Op het moment dat je verkeersonzekerheid in openbare ruimte of verkeerssysteem brengt, gaan mensen zich veiliger gedragen”, concludeert de verkeerskundige.

Als je verkeersonzekerheid in de openbare ruimte of het verkeerssysteem brengt, gaan mensen zich veiliger gedragen.

Dat heeft ook nadelige gevolgen, erkent hij. Het is niet prettig voor alle verkeersdeelnemers en stelt het Kenniscentrum nog voor enkele vraagstukken. “Wanneer gaat het wel en niet op? Hoe ga je om met mensen die zich nog niet of niet meer zelfstandig door openbare ruimte kunnen bewegen, zoals ouderen, blinden en slechtzienden of kinderen? Daar denken we nu over na. We initiëren en participeren ook in onderzoek hierover.”

Vraagtekens bij aanpak verkeersveiligheid

Eén van de grondleggers van Shared Space was verkeerskundige Hans Monderman. Hij begon decennia geleden zijn vraagtekens te plaatsen bij destijds heersende visie op en aan aanpak van verkeersveiligheid. Hij was van mening dat infrastructurele ingrepen slechts een beperkte impact hebben op de verkeersveiligheid, terwijl de impact op openbare ruimte immens kan zijn.

Nota toont een foto van een weg in ruraal gebied waar een wegversmalling, markering op de weg en een veelvoud aan verkeersborden te zien is. “Je mag daar eerst 80 kilometer per uur; die borden kun je helemaal niet verwerken”, legt Nota uit. “Dit soort situaties leidde bij Monderman tot een gevoel van onbehagen. Wat voor samenleving zijn we eigenlijk aan het creëren?”

Daarom ging hij op zoek naar een mogelijkheid om enerzijds de verkeersveiligheid te verbeteren en tegelijkertijd de impact op de openbare ruimte minder groot te maken. Hij zocht hierbij naar een balans tussen de disciplines verkeersveiligheid, leefbaarheid en ruimtelijke kwaliteit. “Hij wilde niet meer sectoraal nadenken, maar zocht nadrukkelijk de samenwerking met andere domeinen.”

Verbondenheid bij plek

Nota hoort wel eens dat Shared Spaces alleen zouden werken in Friesland, omdat hier weinig verkeer is en de mensen nog vriendelijk tegen elkaar zou zijn. Uitspraken die hij van de hand wijst. Maar hij erkent wel dat het een behoorlijke zoektocht is geweest om vanaf de jaren negentig Shared Space van de grond te krijgen en succesvol te maken. Het ziet er dan ook overal anders uit; vooral omdat vooral de lokale context en de menselijke maat van belang is.

Een voorbeeld is een weg in en dorpje vlak bij Drachten. Niet alleen komen door de weginrichting nu weggebruikers bij elkaar, maar de plek heeft ook weer een cultuurhistorische betekenis gekregen door een aanlegsteiger. “Dit zegt iets over de context van die plek. Daardoor krijgen inwoners meer verbondenheid met plek en voelen ze verantwoordelijkheid voor die plek en voor hun eigen verkeersgedrag.”

Zelfs in Friesland zien de verschillende uitingen van Shared Space er anders uit. Een goed voorbeeld is het zogenoemde Rode Plein in Oosterwolde. Op deze locatie zijn rode klinkers gelegd, maar verder komen er helemaal geen verkeerskundige maatregelen aan te pas. Nota: “Het was heel spannend, want het was een hele drukke locatie met vooraf een traditionele verkeerskundige inrichting. Dat was echt wel even een shock voor mensen.”

Tekst loopt door onder foto

Rode Plein Oosterwolde (bron: Reyer Boxem)
Foto: Reyer Boxem

Praktijkvoorbeelden

We bezoeken in Leeuwarden een paar voorbeelden. Er is een Shared Space voor het centraal station en op het Beursplein. Het stationsgebied voldoet niet helemaal aan de uitgangspunten, omdat hier duidelijk een rijbaan voor auto’s te zien is en er een zebrapad en fietsoversteek zijn gerealiseerd. Een keuze die gemaakt is vanwege de verkeersdrukte.

Aan de overkant van de rijbaan moeten fietsers en voetgangers de weg samen delen. Dat leidt hier en daar tot geschrokken voetgangers of uitwijkmanoeuvres van fietsers. “De confrontatie tussen voetgangers en fietsers is hier een dingetje”, vertelt Nota. “Het is natuurlijk een drukke fietsroute en de looproute van het station naar de binnenstad. Er wordt hier echt wel eens gevloekt en gescholden.”

Rotonde

Het Beursplein kent eveneens een niet helemaal traditionele oplossing. De gemeente Leeuwarden wilde een verkeersveilige oplossing waarbij het voor automobilisten aanvoelt dat ze te gast zijn. Tegelijkertijd komen op deze locatie komen in- en uitrijdend verkeer van een parkeergarage in de binnenstad en de drukste fietsroute van de stad bij elkaar.

Tekst loopt door onder foto

Rotonde Beursplein Leeuwarden (bron: Reyer Boxem)
Foto: Reyer Boxem

Vanwege de drukte werd besloten dat een plein te riskant zou zijn en is dus heel subtiel een rotonde gecreëerd. Van een afstand is de ronde verhoging nauwelijks te zien en hij voldoet dus ook op geen enkel punt aan CROW-richtlijnen. Toch blijkt de rotonde zijn werk te doen. Auto’s remmen fors af en rijden rechtsom rondom de verhoging, terwijl fietsers de baan breed gebruiken. Een paar voetgangers steken de rotonde dwars over. “Dat zouden voetgangers bij een normale rotonde natuurlijk nooit doen”, zegt de verkeerskundige.

Aanpak

Deze verschillende voorbeelden tonen aan dat er geen oplossing is die overal werkt. “Gemeenten stellen ons wel eens de vraag: op deze locatie rijden 10.000 auto’s per etmaal, kan daar een Shared Space? Maar zo wil ik het niet aanvliegen. Het hangt heel erg af van de context van de plek en de balans tussen de verschillende verkeersdeelnemers. Dat maakt het concept voor verkeerskundigen soms lastig, want zij willen graag een standaardoplossing.”

Is het niet mogelijk om een paar handvatten te bieden? Zeker wel, denkt Nota. Er zijn een aantal vragen die gemeenten zich moeten stellen voor ze het besluit nemen om een Shared Space te realiseren. Welke functie en vormgeving is op deze locatie belangrijk? Hoe is de verkeersintensiteit en wat voor verkeer komt hier? Bestemmingsverkeer is namelijk meer genegen om een relatie te voelen met de plek. En hoe is de balans tussen de verschillende verkeersdeelnemers?

Een laatste belangrijke vraag is het draagvlak. Vooral omdat mensen zich op een Shared Space juist onzekerder of onveiliger kunnen gaan voelen. Maar de voordelen zijn breder. Nota verwijst nog eens naar het plein in Oosterwolde. “Een rotonde had het hier waarschijnlijk ook veel veiliger gemaakt”, vertelt Nota. “Ik wil niet beweren dat Shared Space verkeersveiliger is. Maar volgens mij is de meerwaarde nu veel groter. De plek krijgt meer ruimtelijke kwaliteit, meer identiteit én heeft een maatschappelijke en sociale functie gekregen als ontmoetingsplek in het dorp.”

Lees ook:

U las zojuist één van de gratis premium artikelen

Onbeperkt lezen? Maak gebruik van de exclusieve aanbieding

Bekijk de aanbieding

Auteur: Inge Jacobs

Inge Jacobs is vaste redacteur voor VerkeersNet en schrijft daarnaast voor verschillende andere vakbladen van Promedia Group, zoals OVPro.nl en TaxiPro.nl.

1 reactie op “Hoe draagt Shared Space bij aan een lagere snelheid en meer verkeersveiligheid?”

Jaap Van Velzen|14.10.21|10:59

Ik vind shared space geweldig. Het houdt verkeeersdeelnemers alert en geeft als geen andere methode invulling aan het begrip ‘verblijfsruimte’. Tegengeluiden komen vaak van voetgangers – die een zebra willen – en vervolgens van gemeenteraadsleden, omdat ze bang zijn voor ongelukken. Gemeenten hebben in shared space situaties nogal eens moeite om de omgeving duidelijk in te richten en de voorrangsregels (iedereen) goed uit te leggen. Goed aangelegd werkt het. Zie achterzijde CS Amsterdam.

Reageer ook

Nog maximaal tekens

Log in via een van de volgende social media partners om je reactie achter te laten.